Sądeczyzna położona w południowo-wschodniej Małopolsce Sądecczyzna obejmuje Kotlinę Sądecką, część Pogórza Karpackiego z Beskidem Sądeckim, na zachodzie i północnym-zachodzie, obrzeżami sięgając Beskidu Wyspowego, na wschodzie zaś – Beskidu Niskiego.

Sądecczyznę, silnie zróżnicowaną etnograficznie, zamieszkiwały cztery grupy: Lachy Sądeckie, Górale Sądeccy, Pogórzanie i Łemkowie.

W pasie beskidzkim, na zachód os rzeki Poprad, mieszkali Górale Sądeccy, na wschód – w Beskidzie Niskim – Łemkowie. W centralnej i północnej części regionu, w dolinie Dunajca, rozlokowane były rolnicze wsie Lachów Sądeckich. Na wschód od Lachów rozsiedli się Pogórzanie.

W końcu XVIII w., na ziemi sądeckiej pojawili się Niemcy sprowadzeni tu przez władze austriackie. Mieszkali w kilkunastu wsiach, głównie w rejonie Lachów, zachowując odrębność kulturową.

Kolejna grupa odmienna pod względem etnicznym i kulturowym to Cyganie Karpaccy, których biedne osady na obrzeżach wiosek górskich istnieją na Podkarpaciu już od XVIII w.

W ciągu wieków region ten licznie zasiedlali również Żydzi, którzy zajmowali się głównie handlem oraz arendą młynów starościńskich i browarów.

Lachy Sądeckie

Cechą szczególną kultury Lachów jest jej przejściowy, góralsko-krakowski charakter. Do elementów tradycyjnej kultury Lachów należy strój. Męski składa się z granatowego kaftana z fabrycznego sukna, zdobionego mosiężnymi guzami i haftem oraz spodni (tzw. błękicie)z haftowaną sercówką i szerokim lampasem. Do tego bogato wyszywana koszula, szeroki pas, wysokie buty karbowane w kostce, czarny kapelusz z wąską kanią lub czerwona rogatywka z pawim piórem.

W świątecznym stroju dziewczęcym, typowe były ciemne, aksamitne gorsety wyszywane koralikami w „witą” gałązkę, wzorzyste lub białe długie spódnice z haftem angielskim i fabryczne oraz kolorowe chusty naramienne. U kobiet zamężnych – wełniane lub aksamitne, zdobione wizytki, spódnice i zapaski wełenkowe, a na uroczystości – kaftany z fałdami na biodrach (tzw. organkami), na głowach zaś chusty czepcowe z czerwonym haftem.

W życiu Lachów, oprócz rolnictwa, duże znaczenie odgrywało rzemiosło. We wsiach pracowały warsztaty garncarskie, kołodziejskie, stolarskie i bednarskie. Liczną grupę stanowili też szewcy, kowale, tkacze, rymarze, krawcy i kuśnierze.

Pogórzanie

W kształtowaniu się kultury Pogórzan istotną rolę odegrały wpływy polskich grup ościennych oraz sąsiadujących narodów zakarpackich, głównie Słowaków i Węgrów, wynikające z ożywionych długoletnich kontaktów.

Strój grupy łączy więc elementy ubiorów góralskich (wełniane białe spodnie, kierpce) z ubiorem typowo nizinnym (biała męska płótnianka, włóczkowa czapka magierka).

Mężczyźni nosili długie, wypuszczane na wierzch koszule spięte rzemiennym paskiem, białe spodnie i sukienne kamizele zapinane na dwa rzędy blaszanych guzików.

Kobiety – białe koszule marszczone przy szyi, spódnice ozdobione dołem ząbkami i bogatym haftem, na to nakładały białą zapaskę. Całość stroju uzupełniał gorset.

U Pogórzan na dużą skalę rozwinęło się tkactwo płócienne i sukienne, hafciarstwo oraz koronkarstwo.

Górale Sądeccy

Dzielą się na Górali Łącko-Kamienickich, Rycerskich i Piwniczańskich.

Podstawą tradycyjnej gospodarki Górali Łąckich było rolnictwo i sadownictwo (głównie jabłka i śliwy – region słynie z produkcji śliwowicy). W przeszłości Łącko było też prężnym ośrodkiem kuśnierskim.

Górale Rytersko-Piwniczańscy (zwani czarnymi) zajmowali się rolnictwem i hodowlą bydła na śródleśnych polanach, w odległej przeszłości także spławem oraz handlem drewnem i wyrobem gontów.

Góralski strój męski składał się z białej, haftowanej koszuli spiętej na piersiach spinką, niebieskiej kamizelki, wełnianych spodni zdobionych wyszyciami – białymi u Łąckich, brązowymi u Piwniczańskich, haftowanej germany i białej lub brązowej. Do tego zakładali kierpce i czarny kapelusz.

Ubiór kobiecy stanowiły: biała, haftowana koszula, dwie spódnice białe i kolorowa na wierzch. Dziewczęta nosiły czarny, zdobiony koralikami i haftem gorset, a mężatki haftowane wizytki, w zimie grubsze katanki. Głowę mężatek stroił czepiec, szyję sznur naturalnych korali, plecy ochraniała złożona na krzyż chusta.

Łemkowie

Grupa górali ruskich, ukształtowana w wyniku nałożenia XVI-wiecznego osadnictwa rusko-wołoskiego na miejscową ludność polską. Zachowali odrębną tożsamość opartą na wyznaniu (greckokatolickim lub prawosławnym) oraz na mowie – zbliżonej do języka ukraińskiego.

Strój męski składał się z krótkiej lnianej koszuli, płóciennych spodni (zimą wełnianych) i niebieskiej kamizelki. Najbardziej oryginalną częścią stroju była czucha – płaszcz z brązowego sukna narzucony na ramiona, ze zszytymi rękawami.

Kobiety nosiły lniane koszule wyszywane ściegiem krzyżykowym, spódnice z fabrycznego płótna w ręcznie drukowane wzory, do tego czarne aksamitne gorsety.

Łemkowie zajmowali się rolnictwem i hodowlą owiec oraz rzemiosłem. Słynęli z obróbki kamienia (ośrodek kamieniarski w Bartnem), wytwarzali łyżki i wrzeciona. Byli także bardzo dobrze znani – aż po Łotwę i Siedmiogród! – z wyrobu i handlu dziegciem i mazią drzewną.

Świadectwem bogactwa i żywotności folkloru Sądecczyzny jest kilkadziesiąt działających aktywnie zespołów regionalnych, liczni twórcy ludowi – malarze, rzeźbiarze, hafciarki itp. Dokumentacją dorobku miejscowych twórców jest, finansowana przez samorząd powiatu, licząca już 60 płyt, fonoteka regionalnego folkloru. Kształceniem młodych artystów zajmują się powiatowe szkółki muzykowania ludowego – ciągłe zainteresowanie nimi jest żywym świadectwem, że region rodzimą tradycją i kulturą stoi, a młodzież ceni dziedzictwo przodków.

Dodaj do: