Informator miasta i Gminy uzdrowiskowej Muszyna

Miasto i Gmina Uzdrowiskowa Muszyna obejmuje jeden z bardziej atrakcyjnych turystycznie obszarów powiatu nowosądeckiego w południowej części województwa małopolskiego. Gmina usytuowana jest na pograniczu polsko-słowackim w górach Beskidu Sądeckiego a także północnej części Gór Czergowskich. Oba te pasma górskie rozdziela malownicza rzeka Poprad, która następnie wdziera się w Beskid Sądecki, a jej dolina od Leluchowa aż po Rytro tworzy efektowny przełom rzeczny. Poprad jest rzeką górską, której źródła znajdują się w nieodległych Tatrach, po południowej stronie masywu Karpat, a pomimo tego należy do zlewiska leżącego na północy Morza Bałtyckiego. Warto o tym wspomnieć, ponieważ jest to jeden z nielicznych przypadków w całym obszarze Karpat. Miasto i Gmina Uzdrowiskowa Muszyna zajmuje górną, początkową część przełomu Popradu.

Większość gminy znajduje się na obszarze Beskidu Sądeckiego w jego wscho­dnim, rozleglejszym paśmie Jaworzyny. Beskid Sądecki położony pośrodku potężnego łańcucha polskiej części Karpat jest rozdzielony doliną Popradu na dwa pasma: Radziejowej (1262 m npm) i Jaworzyny (1114 m npm), zawdzięczające nazwy swym najwyższym szczytom. Pasma są mocno rozczłonkowane, a występujące tu przewyższenia osiągają nawet 900 m. Charakterystyczne są długie grzbiety opadające ku południowi, pocięte głębokimi dolinami o stromych zboczach i wąskich dnach, które często ozdabiają wodospady. Osobliwościami są wychodnie skał piaskowcowych, których skupiska znajdują się m. in. na Hali Łabowskiej, Pustej Wielkiej, czy pod Jaworzyną, a także sporo niewielkich grot i jaskiń szczelinowych powstałych na skutek przesunięć skał.

Drugim masywem górskim, na którego obszarze znajduje się część gminy są Góry Czergowskie. Ich północną część leżącą pomiędzy rzeką Poprad i potokiem Muszynka tworzy grupa górska Zimnego i Dubnego nazywana Górami Leluchowskimi. Pasmo to często uważane jest za część górotworu Beskidu Sądeckiego, jednak z geograficznego punktu widzenia należy go zaliczyć do Gór Czergowskich rozciągających się na Słowacji. Jego najwyższym szczytem jest Kraczonik (936 m npm).

Południowe granice Beskidu Sądeckiego oraz Gór Leluchowskich niemal zupełnie pokrywają się z granicami Popradzkiego Parku Krajobrazowego, który powstał w 1987 roku w celu ochrony walorów przyrodniczych, krajobrazowych, uzdrowiskowych i kulturowych Sądecczyzny. Zajmuje obszar 52 tys. ha, a wraz z otuliną 76 tys. ha, będąc jednym z największych parków krajobrazowych w Polsce.

Okolice Muszyny charakteryzują się łagodnym klimatem, który tworzą: stosunkowo wysoka średnia roczna temperatura, ciepła jesień, dostateczna ilość opadów, z których około 70% spada w okresie wegetacyjnym (kwiecień - październik), krótkie zaleganie pokrywy śnieżnej w dolinach, słabe wiatry. Najcieplejszym miesiącem jest lipiec, najchłodniejszymi styczeń i luty. Najintensywniejsze opady występują w czerwcu i lipcu. Cieple zazwyczaj lato i długa słoneczna jesień, zwana złotą, są najkorzystniejszym okresem dla uprawiania turystyki. Pokrywa śnieżna ustala się w listopadzie i zalega do połowy marca, a na niektórych północnych stokach nawet o miesiąc dłużej. Interesującym zjawiskiem są inwersje temperatur występujące w wiosenne i jesienne poranki. Zalegające dna dolin zimne powietrze miesza się z ciepłym napływającym na wierzchołki, w efekcie czego w dolinach powstają morza mgieł widoczne jedynie ze szczytów. Tylko najwyższe partie charakteryzowanego terenu leżą w obrębie piętra chłodnego, gdzie panują surowe warunki klimatyczne.

Region odwadniany jest w głównej mierze przez rzekę Poprad, która podobnie jak pozostałe rzeki i potoki górskie charakteryzuje się dużymi spadkami oraz wahaniami stanów wody. W niewielkim stopniu zasilają je znajdujące się tu bardzo liczne, bogate złoża wód mineralnych. Ich występowanie związane jest bezpośrednio z budową geologiczną. Szereg pęknięć skał będących następstwem ruchów górotwórczych mających miejsce przed milionami lat, umożliwiło wnikanie wody w głąb podłoża skalnego, gdzie rozpuszcza dwutlenek węgla znajdujący się w skałach. Wysokie ciśnienie i podwyższona temperatura panująca w głębi ziemi sprzyja
skat licznych pierwiastków, wśród których dominują wapń, magnez i sód. W ten sposób kształtują się różne typy wód mineralnych, ich niewielkie wypływy rozrzucone są po regionie i pomimo niekiedy bliskiego sąsiedztwa różnią się smakiem i składem mineralnym.

O obecnym stanie szaty roślinnej zadecydowały warunki głównie geologiczne i klimatyczne, a także działalność gospodarcza człowieka. Wyraźnie zaznacza się piętrowy układ roślinności warunkowany w głównej mierze czynnikami klimatycznymi. Tereny położone do wysokości 500-550 m npm. wykorzystywane są rolniczo, a częściowo także pastersko. Naturalne lasy tego piętra - dębowo-grabowo-lipowe grądy - zachowały się jedynie we fragmentach. Jednym z najciekawszych, charakterystycznych dla piętra pogórza jest objęty ochroną rezerwatową las lipowy - Obrożyska na stokach Mikowej Góry. Jest to jeden z najcenniejszych kompleksów lasu liściastego (grądu) na terenie Beskidów. Gatunkiem tworzącym drzewostan jest lipa drobnolistna, której towarzyszy jodła, świerk i buk. Drzewostan ten uważany jest za relikt polodowcowego optimum klimatycznego, okresu atlantyckiego (około 4000-2000 lat pne). Dzięki właściwościom biologicznym a także specyficznemu mezoklimatowi tego terenu lipa drobnolistna przetrwała do obecnych czasów, tworząc drzewostan, w którym jest gatunkiem głównym. Nad piętrem pogórza aż do wysokości 1100-1150 m npm. rozciąga się regiel dolny, w którym dominują lasy jodłowo-bukowe. Także w tym piętrze są grunty użytkowane rolniczo, przeważają jednak łąki z bogatą gatunkowo roślinnością. Następne piętro roślinne, regiel górny, wykształcony jest jedynie w małym fragmencie na stokach Runka, w postaci boru świerkowego.

Rozlegle kompleksy leśne stanowią ostoję dużych i rzadkich ssaków i ptaków. Częste są tutaj ślady bytowania drapieżników: niedźwiedzia, wilka, rysia. Ponadto występują jelenie, lisy, sarny, dziki, borsuki, itp. Nie można też zapominać o bocianach, w tym często tu spotykanych bocianach czarnych. Wśród innych ptaków na uwagę zasługują liczne drapieżne jastrzębie oraz dzięcioły, w tym bardzo rzadki dzięcioł zielony. W okolicy Żegiestowa obserwowano również węża eskulapa, a także traszki górskie i popularne w re­gionie salamandry. Bardzo liczna gatunkowo jest gromada owadów; głównie motyli i chrząszczy.

Bogactwo walorów przyrodni­czych, kulturowych i wypoczyn­kowych oraz odpowiednia infra­struktura przyciągają tu co roku rzesze turystów. Urokliwe doliny, rozlegle hale górskie, efektowne szczyty ze wspaniałymi panoramami widokowymi uprzystępniane są szlakami turystycznymi: pieszymi, rowerowymi, konnymi, narciarskimi, które poprowadzone zostaty przez najciekawsze miejsca regionu. Liczne źródła wód mineralnych tworzące największe w Polsce zagłębie balneologiczne wraz z sanatoriami i ośrodkami wypoczynkowymi stwarzają najlepsze w kraju, całoroczne możliwości leczenia sanatoryjnego. Opisywany region od lat doceniają amatorzy sportów zimowych, dla których stale unowocześnia się i rozwija infrastrukturę narciarską w postaci wyciągów i kolejek narciarskich, tras zjazdowych. Rzeka Poprad - prawdziwa aorta regionu - niesie z sobą wiele możliwości spędzenia czasu zarówno na jej wodach (spływy kajakami, pontonami) jak i na brzegu (plażowanie, wędkowanie). Atrakcyjności regionu dopełnia interesująca historia, liczne zabytki szczególnie sakralne a także sąsiedztwo innych atrakcyjnych kurortów z Krynicą Zdrojem, Szczawnicą, Piwniczną Zdrojem, to tylko niektóre atuty przemawiające za przyjazdem do Muszyny.Muszyna jest niewielkim miastem, liczącym ok. 5 tys. mieszkańców, położonym u zbiegu rzeki Poprad i potoków Muszynka i Szczawnik. Centrum miejscowości rozłożone jest u stóp wzgórza Baszta z ruinami średniowiecznego zamku. Niewielki rynek o nieregularnym kształcie wyznaczyły krzyżujące się tu drogi - dawne trakty handlowe łączące dolinę Popradu z doliną Muszynki. Na obszarze przyległym do rynku rozwinęła się infrastruktura miejska z licznymi uliczkami, niekiedy stromo wspinającymi się zboczami góry Malnik. Ta część uzdrowiska została rozbudowana w głąb doliny Muszynki. Po drugiej stronie rzeki Poprad na tzw. Zapopradziu znajduje się centrum uzdrowiskowe z nową pijalnią wód mineralnych, dwoma dużymi sanatoriami, amfiteatrem. Na południe od centrum, w górę rzeki Poprad, powstało duże osiedle Folwark z kościołem, szkołą podstawową. Kolejnym dużym osiedlem miasteczka jest leżące w dolinie Szczawnika Zazamcze.

Z prężnego niegdyś ośrodka miejskiego, osadniczego, stolicy Państwa Muszyńskiego, Muszyna przekształciła się obecnie w modne uzdrowisko i bazę turystyczną. Wraz z sąsiednimi wsiami Szczawnikiem i Złockiem tworzy zespół uzdrowiskowo - wypoczynkowy z sanatoriami, ośrodkami wczasowymi, hotelem, gospodarstwami agroturystycznymi.

Występujące w Muszynie i pobliskich miejscowościach: Jastrzębiku, Szczawniku i Złockiem zasoby wód mineralnych stosowane są w leczeniu schorzeń układu oddechowego, pokarmowego, dróg moczowych, a także w prewencji najgroźniejszych chorób cywilizacyjnych jak miażdżyca, choroby nowotworowe, osteoporoza i nerwice. Działanie klimatu górskiego uzupełniane obecnością lasów wpływa korzystnie na schorzenia układu oddechowego i odpornościowego. W uzdrowisku wykonywane są zabiegi lecznicze z dziedziny balneologii, hydroterapii, kinezyterapii, aerozoterapii, fizykoterapii, peloidoterapii oraz kuracja pitna wodami mineralnymi. Wieloletnie tradycje uzdrowiskowe, walory estetyczne oraz cisza i spokój pomagają uzyskać dobre rezultaty w leczeniu. Wspaniałe trasy turystyczne wytyczone w lesistych terenach stanowią doskonałe miejsce do uprawiania terapii ruchowej.

Muszyna z racji swego położenia posiada bogate zaplecze turystyczne w postaci szlaków pieszych, rowerowych. Skorzystać można z jazdy konnej, zarówno wierzchem po oznakowanych szlakach, jak i bryczkami. Funkcjonują korty tenisowe, bieżnia lekkoatletyczna, baseny. Atrakcją mogą być wycieczki na Słowację przez całodobowe przejście graniczne w Leluchowie do Bardejowa, Starej Lubowni, Słowackiego Raju czy Tatrolandii, można również korzystać z linii kolejowej Muszyna - Plavec. Z myślą o turystach miasto organizuje cykliczne imprezy kulturalne jak Festyny nad Popradem, Noc Świętojańska nad Popradem, Święto Wód Mineralnych, Jesień Popradzka i in.

Entuzjaści historii znajdą coś dla siebie. Do zabytków miejscowości należą ruiny zamku biskupiego z XIV w., ciekawy układ urbanistyczny rynku, przy którym stoją dwie kapliczki - św. Jana Nepomucena z poł. XVIII w. oraz św. Floriana z poł. XIX w. Tu również został usytuowany w roku 1957 obelisk na cześć poległych i pomordowanych w czasie ostatniej wojny mieszkańców Muszyny. Warte zobaczenia są; kościół św. Józefa z barokowym wnętrzem wybudowany w latach 1676-1728, zabudowa ul. Kościelnej domy z półkolistymi bramami wjazdowymi, dawny dwór starostów muszyńskich z przełomu XVIII/

XIX wiecznego zajazdu Muzeum Regionalne, które prezentuje eksponaty związane z historią i etnografią Muszyny.

Najstarsze informacje o Muszynie pochodzą z 1209 r. kiedy to król węgierski Andrzej II wydal zezwolenie biskupowi Adolfowi ze spiskiej kapituły św. Marcina na pobieranie eta na rzece Poprad koto Muszyny. Założenie Muszyny należy odnieść jednak do czasów jeszcze wcześniejszych. Obronne położenie grodu przy ważnym naturalnym trakcie wiodącym z Polski do Węgier pozwala przypuszczać, że gród i osada przy nim leżąca należą do najwcześniejszych na Podkarpaciu.

W roku 1288 scholastyk krakowski Wysz Niegowidzki zapisał w testa­mencie Muszynę biskupowi krakowskiemu Pawłowi z Przemankowa. Dobra muszyńskie w rękach biskupów pozostały aż do 1772 r., z przerwą w okresie od pot. XIV w. do 1391 r., kiedy wchodziły w skład dóbr królewskich, w wyniku konfiskaty mienia biskupa Muskaty za podniesienie buntu przeciwko królowi Władysławowi Łokietkowi. W drugiej połowie XIV w. Muszyna uzyskała liczne przywileje królewskie, w tym prawa miejskie prawdopodobnie, ok.1363 r. Do dóbr biskupich wróciła w wyniku nadania przez króla Władysława Jagiełłę biskupowi Janowi Radlicy. Status miasta przygranicznego narażat Muszynę na liczne wzajemne napady, które w 1474 r. doprowadzity do zniszczenia zamku muszyńskiego w wyniku najazdu węgierskiego pod dowództwem Tomasza Tarczaya. Do odbudowy zamku zobowiązał się król węgierski Maciej Korwin, a jego przebudowy podjął się mistrz Aleksy z Bardiowa.

Starostwo Muszyńskie zwane potocznie Państwem, Kluczem lub Kresem Muszyńskim to efekt nadania dóbr muszyńskich biskupom krakowskim. Siedzibą starostwa był zamek muszyński, pełniący rolę przygranicznej twierdzy, komory celnej. W obrębie starostwa znajdowały się 2 miasteczka Muszyna i Tylicz oraz 35 wsi - wynik prowadzonej przez biskupów krakowskich aktywnej kolonizacji, na prawie wołoskim. Obszar Państwa Muszyńskiego obejmował 442 km² od Wierchomli na zach. po Czarną i Śnietnicę na wsch. Administratorem Klucza Muszyńskiego byt starosta mianowany przez biskupa. Starosta oprócz wtadzy administracyjnej posiadał władzę sądowniczą i wojskową. Tak szeroki zakres kompetencji starosty wynikał z położenia Klucza Muszyńskiego, który byt zagrożony częstymi napadami wroga w związku z sąsiedztwem granicy węgierskiej, szeroko zorganizowanego zbójnictwa oraz odizolowania górami od reszty kraju. Mieszkańcy klucza cieszyli się większą wolnością osobistą i prawami niż w okolicznych, prywatnych posiadłościach. Klucz w większości zamieszkiwali Rusini (Łemkowie), którzy zasiedlili w XV i XVI wieku tereny od rzeki Osławy na wschodzie po Poprad na zachodzie. Prawie wyłącznym zajęciem mieszkańców tych terenów była uprawa roli i chów bydła. Cały teren nosił cechy wojskowej organizacji zbrojnej. Broniąc posiadłości biskupich bronił jednocześnie kraju. Obowiązkiem starosty było chronienie miejscowej ludności i kupców przed napadami zbójników - beskidników, do walki z którymi służył oddział dwudziestu harników. W wyjątkowych sytuacjach starostwo miało wystawiać 800 zbrojnych. W 1651 r. wojsko muszyńskie tłumito rebelię Kostki Napierskiego, a w 1656 r. broniło Nowego Sącza przed najazdem szwedzkim.

W 1769 r. w okolicach Muszyny konfederaci barscy pod dowództwem Kazimierza Pułaskiego toczyli walki z Rosjanami. Rok później ziemie te zostały zaanektowane przez Austrię, tworzącą tu tzw. kordon sanitarny. W 1772 r. nastąpił pierwszy rozbiór Polski, w wyniku którego nastąpiła kasata dóbr kościelnych i przejęcie ich przez rząd austriacki. Powstanie linii kolejowej Tarnów - Orłów (Orlov) w 1876 r. przyczyniło się do gospodarczego ożywienia miasta.

Ze względu na coraz większą popularność wodolecznictwem zaczęto wykorzystywać źródła wód mineralnych. Muszyna stała się uzdrowiskiem w latach dwudziestych XX wieku. W dużej mierze było to zasługą długoletniego burmistrza Antoniego Jurczaka. Z jego to inicjatywy rozpoczęto badania leczniczych właściwości źródeł oraz prowadzenie nowych odwiertów. W latach trzydziestych, po odwierceniu na lewym brzegu Popradu źródła
wówczas łazienki mineralne nad Popradem, pijalnia, deptak z muszlą koncer­tową, zakład kąpielowy w centrum miejscowości, a w całym miasteczku pojawiły się pensjonaty i wille mogące przyjmować letników i kuracjuszy. W1934 r. przywrócono Muszynie prawa miejskie, które straciła pod koniec XVIII w. Rozwój Muszyny został przerwany wybuchem wojny i okupacją hitlerowską. W okresie drugiej wojny światowej Muszyna była punktem przerzutowym z Polski na Węgry. Pod koniec 1940 r. zostali wywiezieni miejscowi Żydzi do getta w Grybowie. Dopełnieniem zmian struktury narodowościowej były przesiedlenia ludności łemkowskiej w latach 1944-46 i w czasie deportacyjnej akcji „Wisła" w 1947 r. Opuszczone wsie łemkowskie zasiedlili małorolni i bezrolni chłopi ze wsi powiatu nowosądeckiego.

Miasto nie zostało zniszczone przez okupanta, jedynie całkowicie zdewastowane zostały Zakład Zdrojowy, wille i pensjonaty. Uciekający Niemcy wysadzili w powietrze tunel kolejowy w Żegiestowie. Miasteczko pogrążyło się w stagnacji. Próbowano w okresie wakacji organizować kolonie dla dzieci. Przełomowym stał się rok 1958, kiedy to Muszyna odzyskała status uzdrowiska, zaczęły powstawać sanatoria i ośrodki wczasowe

Dodaj do: